Orðasafn gervigreindar

Activation Function (Virkjunarfall)
Stærðfræðilegt fall í tauganeti sem ákvarðar úttak taugafrumu. Það kynnir ólínuleika í líkanið og gerir því kleift að læra flókin mynstur. Algeng dæmi eru ReLU, Sigmoid og Tanh.
Adversarial Attack (Andstæð árás)
Aðferð sem notuð er til að blekkja þjálfað vélanámslíkan með sérhönnuðu inntaki, til dæmis með því að bæta ósýnilegu suði við mynd eða gögn.
Agent (AI Agent / Agentic System) (Stafrænn gervigreindarfulltrúi (AI-agent / agent-kerfi)
Sjálfstætt gervigreindarkerfi sem setur sér markmið, skipuleggur aðgerðir, framkvæmir þær og bregst við endurgjöf með lítilli eða engri íhlutun manna. Ólíkt hefðbundnu vinnuferli stýrir fulltrúinn sjálfur ferli og verkfærum út frá samhengi.
AI (Artificial Intelligence) (Gervigreind (AI – Artificial Intelligence)
Almennt hugtak yfir tölvukerfi sem herma eftir þáttum mannlegrar greindar, svo sem námi, rökhugsun og aðlögun. Í nútímanum er hugtakið oft notað um vélanám og djúpnám.
AI Ethicist (Sérfræðingur í siðfræði gervigreindar (AI Ethicist)
Sérfræðihlutverk sem mótar viðmið og verklag fyrir ábyrga notkun gervigreindar. Metur áhættu, sanngirni, gagnsæi og ábyrgðarskyldu og ráðleggur um samfélagslegar, lagalegar og siðferðislegar afleiðingar innleiðingar.
AI Ethics (Siðfræði gervigreindar (AI Ethics)
Fræðasvið sem fjallar um ábyrgð, sanngirni, gagnsæi og ábyrgðarskyldu við þróun og notkun gervigreindarkerfa.
AI Research Scientist (or Applied Scientist) (Rannsóknarsérfræðingur í gervigreind (AI Research Scientist / Applied Scientist)
Sérfræðingur sem þróar og prófar ný reiknirit og líkanauppbyggingar, greinir niðurstöður og yfirfærir rannsóknir í raunhæfar frumgerðir og hagnýtar lausnir.
Algorithm (Algrím)
Skýrt skilgreind röð skrefa sem tölva fylgir til að leysa ákveðið verkefni eða framkvæma útreikninga.
Artificial General Intelligence (AGI)
Fræðilegt hugtak yfir gervigreind sem getur lært og leyst fjölbreytt verkefni á svipaðan hátt og manneskja. Slík gervigreind er ekki til í dag.
Artificial Narrow Intelligence (ANI)
Gervigreind sem er hönnuð til að leysa afmarkað verkefni, til dæmis andlitsgreiningu eða talvinnslu. Flestar raunverulegar lausnir í dag falla í þennan flokk.
Attention Mechanism (Attention Mechanism)
Tækni í tauganetum sem gerir líkani kleift að einbeita sér að mikilvægum hlutum inntaksins við úrvinnslu. Hún er grunnur Transformer-arkitektúrsins.
Backpropagation (Backpropagation)
Grunnreiknirit til að þjálfa tauganet. Það stillir vægi netsins með því að lágmarka villu milli spár og raunverulegra gilda.
Benchmark (AI Benchmark) (AI Benchmark
Staðlað próf eða gagnasett sem notað er til að bera saman frammistöðu líkana með skýrum mælikvarða, til dæmis nákvæmni eða F1-stigi.
Bias (Algorithmic) (Algorithmic Bias)
Kerfisbundin skekkja í gervigreindarkerfi sem getur leitt til ósanngjarnra eða ójafnra niðurstaðna, oft vegna skekkju í þjálfunargögnum.
Big Data (Big Data)
Mjög stór og flókin gagnasöfn sem greind eru til að finna mynstur, þróun og tengsl. Oft lýst með magni, hraða og fjölbreytni gagna.
Breytt
Breytt er íslenskt gervigreindarráðgjafarfyrirtæki sem hjálpar fyrirtækjum að innleiða hagnýtar og öruggar lausnir til að lækka kostnað, auka framleiðni og færa gervigreind úr suði í mælanlegan árangur.
Chatbot (Chatbot)
Forrit eða líkan sem á samtal við notanda í texta eða tali, oft til þjónustu, stuðnings eða sjálfvirkni.
ChatGPT
Spjalllíkön frá OpenAI sem svara í samtalsformi og geta unnið með texta, gögn og kóða eftir leiðbeiningum notanda.
Classification (Classification)
Vélanámsverkefni þar sem líkan raðar inntaki í fyrirfram skilgreinda flokka (t.d. ruslpóstur/ekki ruslpóstur).
Claude
Stórt mállíkan frá Anthropic, notað í samtölum og textavinnslu með áherslu á öryggi og gagnsemi.
Claude Code
Verkfæri/umhverfi tengt Claude sem styður kóðavinnu, greiningu og sjálfvirkni í þróun.
Clawdbot
Heiti á spjallmenni eða sjálfvirkni sem byggir á Claude eða svipuðum líkönum.
Clustering (Clustering)
Óleiðsagt nám þar sem gögn eru hópuð eftir líkindi án þess að fyrirfram séu skilgreindir flokkar.
Cognitive Computing (Cognitive Computing)
Heiti yfir kerfi sem líkja eftir hugrænum ferlum, t.d. skynjun, greiningu og ákvarðanatöku, oft með blöndu af AI-aðferðum.
Computer Vision (CV)
Svið gervigreindar sem vinnur með myndir og myndskeið, t.d. greiningu, flokkun og hlutgreiningu.
Context Window (Context Window)
Hámarkið á því samhengi (tókum) sem líkan getur tekið með í reikninginn í einu við svörun.
Convolutional Neural Network (CNN)
Tegund tauganets sem hentar sérstaklega fyrir myndgögn og notar samfelldar síur (convolutions) til að nema mynstur.
Data Engineer (Data Engineer)
Sérfræðingur sem byggir og rekur gagnapípur, gagnageymslur og innviði þannig að gögn séu aðgengileg, hreinsuð og áreiðanleg.
Data Labeling/Annotation (Data Labeling/Annotation)
Ferli þar sem gögnum er bætt við merkjum eða athugasemdum til að nota í leiðsagðri þjálfun (t.d. merking hluta á mynd).
Data Scientist (Data Scientist)
Sérfræðingur sem greinir gögn, mótar líkön og skilar innsýn, oft með tölfræði, vélanámi og tilraunum.
Deepfake (Deepfake)
Gerviefni (oft mynd/hljóð/myndskeið) sem er búið til eða breytt með gervigreind til að líta út sem raunverulegt.
Deep Learning (DL)
Undirsvið vélanáms sem notar djúp tauganet til að læra flókin mynstur úr stórum gagnasöfnum.
DeepSeek
Heiti á gervigreindarlíkani/þjónustu sem notuð er í texta- og kóðavinnu.
Deployment (Deployment)
Ferli þess að setja líkan eða lausn í rekstur, með útgáfustýringu, vöktun og rekstraröryggi.
Dimensionality Reduction (Dimensionality Reduction)
Aðferðir sem minnka vídd gagna (fjölda breyta) til að einfalda greiningu, sjónræningu eða bæta frammistöðu.
Discriminator (Discriminator)
Hluti GAN-kerfis sem metur hvort inntak sé raunverulegt eða tilbúið og leiðbeinir þannig þjálfun myndarans.
Environment (Environment)
Í styrktarnámi er umhverfið það sem umboðsmaðurinn hefur áhrif á og fær endurgjöf/umbun frá.
F1 Score (F1 Score)
Mælikvarði sem sameinar nákvæmni og endurheimt (precision/recall) og hentar vel þegar flokkar eru ójafnir.
Feature Engineering (Feature Engineering)
Að vinna úr hráum gögnum og búa til eiginleika (breytur) sem hjálpa líkani að læra betur.
Fine-tuning (Fine-tuning)
Að aðlaga forþjálfað líkan að sértæku verkefni eða gögnum með viðbótarþjálfun.
Gemini
Stórt mállíkan/AI-vörulína frá Google fyrir texta, myndir og fjölþætt verkefni.
Generative Adversarial Network (GAN)
Tegund myndandi líkans með tveimur hlutum, myndara og aðgreinara, sem þjálfast í samkeppni til að búa til raunsæ gögn.
Generative AI (Generative AI)
Gervigreind sem býr til nýtt efni, t.d. texta, myndir, hljóð eða kóða, út frá mynstrum í þjálfunargögnum.
Generator (Generator)
Hluti GAN-kerfis sem býr til tilbúin gögn sem reyna að líkjast raunverulegum gögnum.
Gradient (Gradient)
Stigull er stærðfræðileg lýsing á því hvernig breyting á breytum hefur áhrif á tap/fall, notað við hagræðingu líkana.
Gradient Descent (Gradient Descent)
Hagræðingaraðferð sem uppfærir vægi með því að fara í átt að minni villu, samkvæmt stigli tapsfallsins.
Grok
Stórt mállíkan/AI-þjónusta frá xAI, notað í samtals- og leitartengdum verkefnum.
Hallucination (AI)
Þegar líkan býr til fullyrðingar sem hljóma sannfærandi en eru rangar eða ósannreyndar, oft vegna takmarkaðs samhengi eða gagna.
Hyperparameter (Hyperparameter)
Stilling sem er valin af hönnuði (ekki lærð beint), t.d. námshraði, batch-stærð eða hitastig.
Inference (Inference)
Keyrslan/svörunin þegar þjálfað líkan er notað til að spá eða búa til útkomu út frá nýju inntaki.
Large Language Model (LLM)
Stórt mállíkan sem er þjálfað á miklu textamagni til að spá næsta tóka og sinna fjölbreyttum textaverkefnum.
Llama
Stórt mállíkan frá Meta, oft notað opið eða sem grunnur fyrir sérhæfð afbrigði.
Loss Function (Cost Function) (Loss/Cost Function)
Fall sem mælir villu milli spár líkans og raunverulegra gilda. Þjálfun miðar að því að lágmarka þetta fall.
Machine Learning (ML)
Aðferðir þar sem kerfi læra mynstrið úr gögnum og bæta frammistöðu án þess að vera handforrituð í hvert tilvik.
Machine Learning Engineer (ML Engineer)
Sérfræðingur sem smíðar, þjálfar, innleiðir og rekur vélanámslíkön í framleiðslu, með áherslu á kerfi og mælanleika.
Max Output Tokens (hámarks úttakstókar)
Stilling sem takmarkar hversu marga tóka líkanið má skila í svari.
Model (Model)
Stærðfræðilegt/líkanlegt form sem lærir samband milli inntaks og úttaks, eða býr til texta/efni, út frá þjálfun.
MLOps (rekstur vélanáms)
Verklag og innviðir fyrir þjálfun, útgáfustýringu, innleiðingu og rekstur vélanámslíkana á öruggan og endurtekinn hátt.
Nano Banana (Nano Banana)
Háþróað fjölþætt líkan sem er hannað fyrir nákvæma myndgerð og myndvinnslu. Styður meðal annars texta-í-mynd, endurtekna betrumbót og flóknar stílbreytingar og nýtist vel í skapandi ferlum þar sem sjónræn nákvæmni skiptir máli.
Natural Language Processing (NLP) (Náttúruleg málvinnsla)
Svið gervigreindar sem gerir tölvum kleift að vinna með mannlegt mál: lesa, skilja og mynda texta eða tal.
Neural Network (Artificial Neural Network - ANN) (Tauganet)
Reiknilíkan sem sækir innblástur í uppbyggingu og virkni taugafrumna í heilanum. Það samanstendur af tengdum hnútum (taugafrumum) sem raðast í lög: inntakslag, falin lög og úttakslag.
Noise (Suð)
Í samhengi gagna er suð óviðkomandi, skemmd eða tilviljanakennd gögn sem hylja raunveruleg mynstur. Í andstæðum árásum er oft bætt við örlitlu, ósýnilegu suði í inntak til að blekkja líkan. Ofþjálfun á sér stað þegar líkan lærir suðið í þjálfunargögnum of vel.
Non-linearity (Ólínuleiki)
Eigindið sem virkjunarfall bætir við og gerir tauganeti kleift að læra flókin, ólínuleg tengsl milli inntaks og úttaks. Án ólínuleika væri djúpt tauganet í reynd sambærilegt við einfalt línulegt líkan.
OpenAI (OpenAI)
Rannsóknar- og þróunarfyrirtæki stofnað árið 2015 sem hefur einbeitt sér að öruggri þróun gervigreindar. Þekkt fyrir GPT-líkön, DALL·E og verkfæri á borð við ChatGPT.
Overfitting (Ofþjálfun)
Líkansvilla sem á sér stað þegar vélanámslíkan lærir þjálfunargögn of vel, þar á meðal suð og tilviljanakenndar sveiflur. Þá verður frammistaðan góð á þjálfunargögnum en slæm á nýjum, óséðum gögnum.
Pre-training (Forþjálfun)
Fyrsta þjálfunarlota stórs líkans (t.d. LLM) þar sem það er þjálfað á mjög stóru, almennu gagnasafni til að byggja upp grunnþekkingu og framsetningar, áður en það er fínstillt fyrir afmörkuð verkefni.
Prompt Engineer (Skipunarsmiður / leiðbeiningahönnuður)
Hlutverk sem snýst um að hámarka gæði og áreiðanleika útkomu úr myndandi gervigreind, sérstaklega stórum mállíkönum (LLM).
  • Megináhersla: Mótar, betrumbætir og prófar sérhæfðar leiðbeiningar, reglur og inntakssnið til að fá stöðugt fram rétta og hágæða útkomu fyrir tiltekin verkefni (t.d. meiri nákvæmni, samræmi eða sköpun).
  • Markmið: Að hámarka virði og frammistöðu forþjálfaðra LLM með skýrri samskiptahönnun og markvissu inntaki.
Prompt Engineering (Skipunahönnun)
Ferlið við að móta og prófa leiðbeiningar (prompt) sem gefnar eru myndandi gervigreindlíkani, sérstaklega LLM, til að fá fram æskilega og sem besta útkomu.
Ralph Wiggum Loop (Ralph Wiggum-lykkjan)
Tækni (nefnd eftir persónu úr Simpsons) þar sem einföld, endalaus bash-lykkja fóðrar fulltrúa (t.d. Claude Code) ítrekað með sömu leiðbeiningu. Þetta gerir kleift að keyra langvinn verkefni sjálfvirkt, með stöðuvistun í git, í stað þess að treysta á eitt „skot“.
Recurrent Neural Network (RNN) (Endurkvæmt tauganet)
Tegund tauganets þar sem tengingar mynda stefnt net yfir röð (sequence), sem gerir því kleift að fanga tímabundna hegðun. Nýtist meðal annars í talgreiningu og spám á tímaröðum.
Regression (Aðhvarfsgreining)
Tegund leiðsagðs náms þar sem líkan lærir að spá fyrir um samfellda talnastærð (t.d. húsverð eða hitastig).
Reinforcement Learning (RL) (Styrktarnám)
Vélanámsnálgun þar sem fulltrúi lærir að taka ákvarðanir með því að framkvæma aðgerðir í umhverfi og hámarka samanlagða umbun. Nýtist oft í vélmennum og leikjaspilandi gervigreind.
Retrieval-Augmented Generation (RAG) (Leitaraukinn textagerð)
Arkitektúrmynstur sem bætir svörun stórs mállíkans (LLM) með því að sækja viðeigandi upplýsingar úr ytri, áreiðanlegum þekkingargrunni og fella þær inn í leiðbeininguna áður en svar er búið til.
Reward (Umbun)
Í styrktarnámi (RL) er umbun talnagildi sem umhverfið gefur fulltrúanum eftir aðgerð og segir til um hversu góð eða slæm hún var. Fulltrúinn leitast við að hámarka samanlagða umbun yfir tíma.
State-of-the-Art (SOTA) (Það besta sem völ er á)
Vísar til þess líkans eða þeirrar aðferðar sem stendur sig best hverju sinni í tilteknu verkefni, oft metið út frá stöðluðu viðmiðunarprófi.
Supervised Learning (Leiðsagt nám)
Vélanámsnálgun þar sem líkan er þjálfað á merktum gögnum, þ.e. inntak er parað við rétt úttak eða „svar“ (t.d. flokkun eða aðhvarfsgreining).
Synthetic Data (Gervigögn)
Gögn sem eru búin til gervilega í stað þess að vera safnað úr raunverulegum atburðum. Þau líkja eftir tölfræðilegum eiginleikum raunverulegra gagna og eru oft notuð til að mæta persónuverndarkröfum eða gagnaskorti.
Temperature (Hitastig)
Stilling sem stýrir hversu frjáls eða skapandi svörun líkans verður, oftast í LLM.
  • Lágt hitastig (t.d. nálægt 0): Líkanið velur að jafnaði líklegustu næstu tóka. Útkoman verður varkár, fyrirsjáanleg og staðreyndamiðuð og hentar vel í samantektir eða kóðagerð.
  • Hátt hitastig (t.d. nær 1 eða 2): Líkanið gefur ólíklegri tókum meiri vægi. Útkoman verður fjölbreyttari og skapandi, en með aukinni hættu á ofskynjun.
Testing/Validation (Prófun og staðfesting)
Ferlið við að meta frammistöðu þjálfaðs líkans á sérstöku gagnasafni (prófunar- eða staðfestingarsafni) til að tryggja að það yfirfærist vel á ný, óséð gögn og til að greina ofþjálfun.
Token (Tóki)
Grunneining texta sem LLM vinna með. Tóki getur verið orð, greinarmerki, orðhluti eða jafnvel eitt tákn. Líkön vinna texta með því að brjóta hann niður í röð tóka.
top_p (Nucleus Sampling) (top_p / kjarnaúrtak)
Stilling sem stýrir fjölbreytni og gæðum útkomu með því að setja mörk á samanlagðar líkur þeirra tóka sem líkanið má velja næst.
  • Hvernig þetta virkar: Líkanið raðar mögulegum næstu tókum eftir líkum. Ef $P$ er t.d. $0,90$ velur líkanið aðeins úr minnsta safni þeirra tóka sem samanlagt ná að minnsta kosti 90% líkum. Þannig þrengist orðaforðapotturinn á kvikan hátt.
  • Lágt top_p: Takmarkar valið við fáa, líklega valkosti (minni fjölbreytni).
  • Hátt top_p (t.d. 1,0): Leyfir breiðara val (meiri fjölbreytni, minni fókus). Oft notað sem valkostur við eða með hitastigi til fínstýringar.
Transfer Learning (Yfirfærslunám)
Vélanámsaðferð þar sem líkan sem hefur verið þjálfað fyrir eitt verkefni er notað sem upphafspunktur fyrir annað, tengt verkefni (t.d. að nota forþjálfað flokkunarlíkan á myndum fyrir greiningu í heilbrigðisgögnum).
Transformer (Transformer)
Ný tauganetsarkitektúr, kynntur árið 2017, sem byggir alfarið á athyglistækni (attention). Hann er grunnurinn að nútíma LLM og fremstu lausnum í NLP og myndandi gervigreind.
Turing Test (Turing-prófið)
Próf sem metur hvort vél geti sýnt greindarlega hegðun sem er sambærileg við, eða ógreinanleg frá, mannlegri hegðun.
Unsupervised Learning (Óleiðsagt nám)
Vélanámsnálgun þar sem líkan er þjálfað á ómerktum gögnum og þarf sjálft að finna mynstur, strúktúr og tengsl í gögnunum (t.d. klösun eða víddarminnkun).
Variety (Fjölbreytni)
Einn af „þremur V-um“ stórra gagna og vísar til þess hve margar ólíkar gagnategundir, snið og strúktúrar koma við sögu (t.d. skipulögð/óskipulögð gögn, texti, myndskeið, skynjaragögn).
Velocity (Hraði)
Einn af „þremur V-um“ stórra gagna og vísar til þess hve hratt gögn verða til, safnast og þarf að vinna eða greina (t.d. rauntímamælingar frá skynjurum).
Vibe Coding (Vibe Coding)
Nýleg þróunaraðferð þar sem forritari styðst að miklu leyti við stórt mállíkan (LLM) til að búa til, betrumbæta og aflúsa kóða út frá almennum lýsingum á markmiði í stað þess að skrifa hann línu fyrir línu. Áherslan færist frá handvirkri útfærslu yfir í að lýsa útkomunni („vibe“-inu) og fínstilla með samtali við gervigreind.
  • Lykilatriði: Hvetur til hraðrar frumgerðasmíði og útkomumiðaðrar þróunar, oft með nálguninni „smíða fyrst, fínstilla svo“.
Volume (Magn)
Einn af „þremur V-um“ stórra gagna og vísar til hins gríðarlega magns gagna sem verða til, mælt í terabætum, petabætum eða zettabætum.
Weights (Vægi)
Stillingarleg stærð í tauganeti sem ræður styrk tengingar milli taugafrumna. Þessi vægi eru það sem líkanið lærir og stillir í afturflæði villu og þjálfun til að lágmarka tapsfall.
Workflow (AI Workflow / Agentic Workflow) (Vinnuferli)
Gervigreindardrifið ferli þar sem stór mállíkön (LLM) og verkfæri eru stýrð í gegnum fyrirfram skilgreinda keyrsluleið eða röð skrefa. Vinnuferli bjóða upp á mikla fyrirsjáanleika og samræmi fyrir vel skilgreind, endurtekinn verkefni, til dæmis að flokka inntak og beina því áfram til tiltekins LLM, eða fasta röð af leiðbeiningaköllum.